ମନେ ପଡେ ଆମ ଗାଁ ର କଥା :ଗାଁ ଦୂରେ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ମନରୁ କେବେ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ ।

ଡ଼. ସତ୍ୟଜିତ ନାୟକ, ଆଇପିଏସ

ଜୀବନର ଦୌଡ଼ରେ ଆମେ ଯେତେ ଦୂର ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଉ, ମନର ଗୋଟିଏ କୋଣ ସବୁବେଳେ ନିଜ ମୂଳକୁ ଖୋଜିଥାଏ। ଦାୟିତ୍ୱର ଡାକରେ ଦୂର ଦୂରାନ୍ତରେ ଯିବାକୁ ହୁଏ, ନୂଆ ଲୋକଙ୍କୁ ଭେଟିବାକୁ ହୁଏ, ନୂଆ ପରିବେଶରେ ନିଜକୁ ଖାପ ଖୁଆଇବାକୁ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଦିନର ଶେଷରେ, ଯେତେବେଳେ ଚାରିପାଖର କୋଳାହଳ କିଛିଟା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ମନ ଅଜାଣତରେ ଫେରିଯାଏ ସେଇ ପରିଚିତ ଠିକଣାକୁ। ମନେ ପଡ଼େ ସେଇ ରାସ୍ତା, ସେଇ ଗଛ, ସେଇ ପୋଖରୀ, ସେଇ ଘର ଅଗଣା, ସେଇ ଲୋକମାନେ ଏବଂ ସେଇ ନିର୍ମଳ ଦିନଗୁଡ଼ିକ। ତା’ବେଳେ ମନ ଧୀରେ ଧୀରେ କହିଉଠେ—ଗାଁ ଦୂରେ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ମନରୁ କେବେ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ।

ମୋ ପାଇଁ ଗାଁ କେବଳ ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥାନ ନୁହେଁ। ଏହା ମୋ ସ୍ମୃତିର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଅଧ୍ୟାୟ। ମୋ ଶୈଶବର ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଘଟଣା ଆଜି ମଧ୍ୟ ମନରେ ସେହିଭଳି ସତେଜ ଅଛି। ସମୟ ବିତିଯାଇଛି, ଜୀବନ ବଦଳିଛି, ଦାୟିତ୍ୱ ବଢ଼ିଛି; କିନ୍ତୁ ସେଇ ସ୍ମୃତିଗୁଡ଼ିକର ରଙ୍ଗ ମଳିନ ହୋଇନାହିଁ। ବରଂ ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଲାଗୁଛି, ସେଗୁଡ଼ିକର ମୂଲ୍ୟ ଆହୁରି ବଢ଼ିଯାଇଛି।

ଆଜି ମଧ୍ୟ ମୋ ମନରେ ଭାସିଉଠେ ଶୈଶବର ସେଇ ସକାଳ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିବା ପୂର୍ବରୁ ଗାଁରେ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଘର ଅଗଣାରେ ମାଆଙ୍କ କାମ, ରୋଷେଇ ଘରୁ ଆସୁଥିବା ଧୂଆଁର ଗନ୍ଧ, ଦୂରରୁ ଆସୁଥିବା ମନ୍ଦିରର ଘଣ୍ଟିଧ୍ୱନି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କିଚିରିମିଚିରି—ସବୁକିଛି ମିଶି ଏକ ଅଲଗା ସକାଳ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା। ଆଜି ଆଲାର୍ମ ଘଣ୍ଟି ଆମକୁ ଉଠାଏ; ସେତେବେଳେ ଗାଁର ପରିବେଶ ନିଜେ ଯେମିତି ଜାଗରଣର ଡାକ ଦେଉଥିଲା।

ମାଆଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ ଅନେକ ସ୍ମୃତି ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ। ଶୈଶବରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଦୁଷ୍ଟାମି କରି ମାଆଙ୍କଠାରୁ ଗାଳି ଶୁଣିବା, ପୁଣି କିଛି ସମୟ ପରେ ସେଇ ମାଆଙ୍କ ହାତରୁ ଖାଇବା—ଏହା ଥିଲା ଶୈଶବର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସମ୍ପର୍କ। ସେତେବେଳେ ମାଆଙ୍କ କଥାର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିପାରୁନଥିଲି। ଆଜି ଜୀବନର ଅନେକ ଅନୁଭବ ପରେ ଲାଗେ, ସେଇ ସରଳ କଥାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ କେତେ ବଡ଼ ଜୀବନ ଶିକ୍ଷା ଲୁଚିଥିଲା।

ବାପାଙ୍କ ଶୃଙ୍ଖଳା, ପରିଶ୍ରମ ଓ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧର ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ମନରେ ଗଭୀର ଛାପ ଛାଡ଼ିଛି। ବଡ଼ ହେବା ସହିତ ବୁଝିଛି, ପିଲାମାନେ କେବଳ ଉପଦେଶରୁ ନୁହେଁ, ବାପା-ମାଆଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଶିଖନ୍ତି। ସମୟର ମୂଲ୍ୟ, କାମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରତି ସଚେତନତା—ଏସବୁ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ପ୍ରଥମ ପାଠ ମୋ ଜୀବନରେ ପରିବାରରୁ ଆସିଥିଲା।

ସ୍କୁଲ ଦିନର ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ଏକ ଜଗତ। ବହି ଓ ଖାତା ନେଇ ସ୍କୁଲ ଯିବା, ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ରାସ୍ତାରେ ଗପ କରିବା, ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଶିକ୍ଷା ପାଇବା ଏବଂ ସ୍କୁଲ ଛୁଟି ପରେ ଖେଳିବା ପାଇଁ ଅଧୀର ହୋଇଯିବା—ସେଇ ସରଳ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅସୀମ ଆନନ୍ଦ ଥିଲା। ପରୀକ୍ଷାର ଫଳାଫଳ ନେଇ ଚିନ୍ତା ଥିଲା, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ତାଗିଦ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେସବୁ ମଧ୍ୟରେ ସାଙ୍ଗତ୍ୟର ଉଷ୍ମତା ଓ ହସର ଅଭାବ ନଥିଲା।

ସ୍କୁଲରୁ ଫେରିବା ପରେ ବ୍ୟାଗ୍‌ଟିକୁ ରଖି ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଦୌଡ଼ିଯିବା ଥିଲା ଆମ ଦିନର ସବୁଠାରୁ ଅପେକ୍ଷିତ ସମୟ। କେବେ ମାଠରେ ଖେଳ, କେବେ ଗଛତଳେ ଗପ, କେବେ ପୋଖରୀ କୂଳରେ ବସିବା। ଖୁସି ପାଇଁ ସେତେବେଳେ କୌଣସି ଦାମୀ ଜିନିଷ ଦରକାର ହେଉନଥିଲା। ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ମିଳି ହସିପାରିବା ହିଁ ଥିଲା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମନୋରଞ୍ଜନ।

ବର୍ଷା ଦିନର ସ୍ମୃତି ଆଜି ବି ମନକୁ ଶିଶୁ କରିଦିଏ। ଆକାଶରେ କଳାମେଘ ଦେଖିଲେ ଆମ ମନରେ ଖୁସିର ଲହରୀ ଖେଳିଯାଉଥିଲା। ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ଘର ଭିତରେ ରହିବାକୁ ମନ ଚାହୁଁନଥିଲା। ବର୍ଷାରେ ଭିଜିବା, ପାଣିରେ କାଗଜ ଡଙ୍ଗା ଭସାଇବା, ମାଟିରେ ପାଦ ରଖି ଦୌଡ଼ିବା—ସବୁକିଛିରେ ଏକ ଅଲଗା ଆନନ୍ଦ ଥିଲା। ଭିଜିଯାଇ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ମାଆଙ୍କ ଗାଳି ମିଳୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଗାଳି ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ଚିନ୍ତା ଓ ସ୍ନେହକୁ ଆଜି ବୁଝିପାରୁଛି।

ଗାଁର ପୋଖରୀ ମୋ ଶୈଶବ ସ୍ମୃତିର ଆଉ ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶ। ପୋଖରୀ କୂଳରେ ବସିବା, ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଗପ କରିବା, ପହଁରିବା ଶିଖିବା ଓ ଗଛର ଛାଇରେ କିଛି ସମୟ କାଟିବା—ଏସବୁ ମନରେ ଏବେ ବି ଜୀବନ୍ତ। ସେଇ ପୋଖରୀ କୂଳରେ ବସି ଗାଁର ବୟସ୍କମାନଙ୍କ ଆଲୋଚନା ଶୁଣିବାରୁ ସମାଜ ଓ ମଣିଷ ସମ୍ପର୍କରେ ଅନେକ କଥା ଅଜାଣତରେ ଶିଖିଥିଲି।

ଜେଜେବାପା-ଜେଜେମାଆଙ୍କ ସ୍ମୃତି ତ ଆହୁରି ଗଭୀର। ରାତିରେ ଲଣ୍ଠନ ଆଲୁଅରେ ବସି ଜେଜେମାଆଙ୍କ ମୁହଁରୁ ରାମାୟଣ, ମହାଭାରତ, ପୁରାଣ ଓ ଲୋକକଥା ଶୁଣିବା ଥିଲା ଆମ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ମନୋରଞ୍ଜନ। ଆଜି ଆମ ହାତରେ ସ୍ମାର୍ଟଫୋନ୍ ଅଛି, ଅସଂଖ୍ୟ ଚ୍ୟାନେଲ୍ ଅଛି, ମନୋରଞ୍ଜନର ଅନେକ ମାଧ୍ୟମ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଜେଜେମାଆଙ୍କ ପାଖରେ ବସି ଗପ ଶୁଣିବାର ସେଇ ଆତ୍ମୀୟତା ଆଉ କେଉଁଠି ମିଳେ?

ଗାଁର ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ମୋ ସ୍ମୃତିରେ ଆଜି ବି ରଙ୍ଗିନ। ରଜ ଆସିଲେ ଦୋଳି, ପିଠା ଓ ଆନନ୍ଦ; ଦୋଳରେ ରଙ୍ଗର ଉତ୍ସବ; ରଥଯାତ୍ରାରେ ଭକ୍ତିର ପରିବେଶ; ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଓ ଗଣେଶ ପୂଜାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଏକାଠି ହେବା—ଏସବୁ ଥିଲା ଆମ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ଅଂଶ। ପର୍ବ କେବଳ ପୂଜା ନଥିଲା; ଏହା ଥିଲା ମିଳନର ଅବସର।

କାହା ଘରେ ବିବାହ ହେଲେ ସମଗ୍ର ଗାଁରେ ଖୁସିର ପରିବେଶ ହୋଇଯାଉଥିଲା। କାହା ଘରେ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ୋଶୀମାନେ ନିଜ ଲୋକ ଭଳି ପାଖରେ ଠିଆ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ମାନବିକ ସମ୍ପର୍କ ମୋତେ ଗୋଟିଏ କଥା ଶିଖାଇଥିଲା—ସମାଜର ଶକ୍ତି କେବଳ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ନୁହେଁ, ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ଥିବା ସମ୍ବେଦନାରେ ରହିଥାଏ।

ଚାଷୀଙ୍କ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ମୋ ମନରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଛି। ଭୋର ହେବା ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷେତକୁ ଯାଉଥିବା ଲୋକ, ଖରା ଓ ବର୍ଷାକୁ ଅଣଦେଖା କରି ମାଟି ସହ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିବା ଚାଷୀ ଏବଂ ନିଜ ଶ୍ରମରେ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ମଣିଷଙ୍କୁ ଦେଖି ଛୋଟବେଳୁ ପରିଶ୍ରମର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିଥିଲା। ମାଟି ସହ ଯୋଡ଼ି ରହିଥିବା ସେଇ ଜୀବନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଏକ ନିରବ ପ୍ରେରଣା।

ଜୀବନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଥ ମୋତେ ଗାଁର ସେଇ ସୀମିତ ପରିବେଶରୁ ବାହାରକୁ ନେଇଗଲା। ଶିକ୍ଷା, ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ଚାକିରି ଓ ପରେ ପୁଲିସ ସେବାର ଦାୟିତ୍ୱ—ଜୀବନ ଧୀରେ ଧୀରେ ନୂଆ ଦିଗ ନେଲା। ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ କାମ କରିବା, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିଶିବା ଓ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ସମସ୍ୟାକୁ ନିକଟରୁ ଦେଖିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିଲା। ତଥାପି ଯେତେ ନୂଆ ଅନୁଭବ ମିଳିଲା, ଶୈଶବର ଗାଁ ମୋ ଜୀବନର ମୂଳ ଶିକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ସେତେ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଲା।

ପୁଲିସ ସେବାରେ ରହି ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ, ସମସ୍ୟା ଓ ଆଶାକୁ ନିକଟରୁ ଦେଖିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳେ। ସେତେବେଳେ ବାରମ୍ବାର ମନେ ପଡ଼େ ଗାଁର ସେଇ ସରଳ ଲୋକମାନଙ୍କୁ। ସେମାନଙ୍କ ଆଶା ବହୁତ ବଡ଼ ନଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସମ୍ପର୍କର ମୂଲ୍ୟ ବହୁତ ବଡ଼ ଥିଲା। ସେଇ ପରିବେଶ ମୋତେ ଶିଖାଇଥିଲା ଯେ, ମଣିଷକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ କେବଳ ତା’ର ସମସ୍ୟାକୁ ନୁହେଁ, ତା’ର ମନକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଆଜି ଯେତେବେଳେ ଜୀବନର ଦୌଡ଼ରେ ମନ ଥକିଯାଏ, ମୁଁ ମନେ ମନେ ସେଇ ଗାଁକୁ ଫେରିଯାଏ। ମନେ ହୁଏ, ଥରେ ସେଇ ପୁରୁଣା ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିବି। ସେଇ ଗଛ ଛାଇରେ କିଛି ସମୟ ବସିବି। ପୋଖରୀ କୂଳରେ ନିରବତାରେ କିଛି ସମୟ କାଟିବି। ପିଲାଦିନର ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଖୋଜିବି। ପୁରୁଣା ଘରର ଅଗଣାରେ ଠିଆ ହୋଇ ଆଖି ବନ୍ଦ କରିବି। ହୁଏତ ସେତେବେଳେ ଅତୀତର ଅନେକ ଦିନ ପୁଣିଥରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ହୋଇ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଠିଆ ହୋଇଯିବ।

ସମୟ ଗାଁକୁ ବଦଳାଇଛି। ମାଟି ରାସ୍ତାର ସ୍ଥାନରେ ପକ୍କା ରାସ୍ତା ହୋଇଛି, ଅନେକ ପୁରୁଣା ଘରର ସ୍ଥାନରେ ନୂଆ ଘର ହୋଇଛି, ମୋବାଇଲ୍ ଓ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ଜୀବନର ଅଂଶ ହୋଇଛି। ଅନେକ ପିଲା ଶିକ୍ଷା ଓ ଚାକିରି ପାଇଁ ଦୂର ସହରକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଏହା ସମୟର ସ୍ୱାଭାବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ। କିନ୍ତୁ ଗାଁର ମାଟି ସହ ଥିବା ମୋର ସମ୍ପର୍କ ବଦଳିନାହିଁ।

ମୋର ମନେ ହୁଏ, ମଣିଷ ଜୀବନରେ ଯେତେ ବଡ଼ ସଫଳତା ହାସଲ କରୁନା କାହିଁକି, ତା’ର ମୂଳକୁ ସେ କେବେ ଭୁଲିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କାରଣ ଆମର ଚରିତ୍ର, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ମାନବିକତାର ପ୍ରଥମ ପାଠ ଅନେକ ସମୟରେ ଆମ ଘର, ଆମ ପରିବାର ଓ ଆମ ଗାଁ ଆମକୁ ଦେଇଥାଏ। ଗାଁ ଆମକୁ ଶିଖାଏ—ଅଳ୍ପରେ ଖୁସି ହେବା, ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖରେ ପାଖରେ ଠିଆ ହେବା, ବଡ଼ମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଏବଂ ସମାଜ ପ୍ରତି ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା।

ଆଜି ମୋର କାର୍ଯ୍ୟଜୀବନ ମୋତେ ଯେଉଁଠି ନେଇଯାଉ, ମୋ ମନର ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଅଂଶ ସେଇ ଗାଁରେ ରହିଯାଇଛି। ସେଠାରେ ରହିଛି ମୋର ଶୈଶବ, ମୋର ହସ, ମୋର ଦୁଷ୍ଟାମି, ମୋର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱପ୍ନ, ମୋର ପରିବାରର ସ୍ନେହ ଏବଂ ଜୀବନକୁ ବୁଝିବାର ପ୍ରଥମ ଶିକ୍ଷା।

ସେଥିପାଇଁ ଗାଁକୁ ମନେ ପକାଇଲେ କେବଳ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ମନେ ପକାଏ ନାହିଁ; ମନେ ପଡ଼େ ନିଜକୁ—ସେଇ ଛୋଟ ପିଲାଟିକୁ, ଯିଏ ମାଟିରେ ଖେଳୁଥିଲା, ବର୍ଷାରେ ଭିଜୁଥିଲା, ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ହସୁଥିଲା, ବଡ଼ମାନଙ୍କ ଗପ ଶୁଣୁଥିଲା ଏବଂ ଜୀବନକୁ ଏତେ ଜଟିଳ ଭାବେ ଜାଣିନଥିଲା। ହୁଏତ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ସେମିତି ଏକ ଶିଶୁ ଆଜି ବି ବଞ୍ଚିଛି।

ଗାଁ ଦୂରେ ହୋଇପାରେ। ରାସ୍ତା ବଦଳିପାରେ। ଘର ବଦଳିପାରେ। ଲୋକମାନେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇପାରନ୍ତି। ସମୟ ଅନେକ କିଛି ବଦଳାଇଦେଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ମନରେ ଥିବା ଗାଁଟି କେବେ ବଦଳେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ସବୁବେଳେ ସେଇ ସବୁଜ କ୍ଷେତ, ସେଇ ପୋଖରୀ, ସେଇ ଗଛ, ସେଇ ଘର ଅଗଣା, ସେଇ ମାଆଙ୍କ ଡାକ, ସେଇ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ହସ ଏବଂ ସେଇ ନିର୍ମଳ ଶୈଶବ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାଏ।

କାରଣ ଗାଁ କେବଳ ଆମର ଅତୀତ ନୁହେଁ; ଗାଁ ହେଉଛି ଆମ ମୂଳ, ଆମ ପରିଚୟ ଏବଂ ଆମ ମନର ସବୁଠାରୁ ନିରାପଦ ଠିକଣା।

ସେଥିପାଇଁ ଆଜି ବି ନିରବତାରେ ମନ କହିଉଠେ—
“ମନେ ପଡ଼େ ଗାଁର କଥା…
ମନେ ପଡ଼େ ସେଇ ଦିନ, ସେଇ ଲୋକ, ସେଇ ମାଟି ଓ ସେଇ ନିର୍ମଳ ହସ।
ଗାଁ ଦୂରେ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ମନରୁ କେବେ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ।”