ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ୟାଣ୍ଡ: ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତି, ପରମ୍ପରା ଓ ସାମୂହିକ ଏକତାର ସ୍ୱର ।

ଡଃ ସତ୍ୟଜିତ ନାୟକ, ଆଇପିଏସ୍

ସଙ୍ଗୀତ କେବଳ ମନୋରଞ୍ଜନର ମାଧ୍ୟମ ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ସମାଜର ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତି, ଭାବନା ଓ ସାମୂହିକ ପରିଚୟର ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ। ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ୟାଣ୍ଡର ତାଳ ଓ ଲୟ ମଣିଷକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବା ସହ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଚାଲିଆସୁଥିବା ଲୋକକଳାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖେ। ଓଡ଼ିଶା ଭଳି ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ସାଂସ୍କୃତିକ ରାଜ୍ୟରେ ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟ, ଲୋକସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଦଳର ଭୂମିକା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ଗାଁର ପର୍ବପର୍ବାଣୀଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମନ୍ଦିରର ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ, ବିବାହ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆୟୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସଙ୍ଗୀତ ଆମ ଜୀବନର ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଛି। ଓଡ଼ିଶାର ପାରମ୍ପରିକ ସଙ୍ଗୀତର କଥା ଉଠିଲେ ଢୋଲ, ମହୁରୀ, ନିଶାଣ, ମର୍ଦ୍ଦଳ, ଘଣ୍ଟ, ଝାଞ୍ଜ ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ଭଳି ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଆମ ମନକୁ ଆସେ। ଏହି ବାଦ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱର ଆମ ଲୋକଜୀବନ ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ପୁରୀର ରଥଯାତ୍ରା, ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଦୁର୍ଗାପୂଜା, କଟକର ଐତିହାସିକ ଦଶହରା ଉତ୍ସବ, ଗାଁଗହଳିର ମେଳା ଓ ଯାତ୍ରାରେ ବିଭିନ୍ନ ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନି ଉତ୍ସବର ମାହୋଲକୁ ଅଧିକ ଆକର୍ଷଣୀୟ କରିଥାଏ। ଏହି ସ୍ୱର ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଆନନ୍ଦ, ଭକ୍ତି ଓ ଏକତାର ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକକଳାର ବିବିଧତା ଆମ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପଦର ପରିଚୟ ଦିଏ। ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ସମ୍ବଲପୁରୀ ଲୋକସଙ୍ଗୀତ ଓ ଢୋଲ-ନିଶାଣର ତାଳ, ଗଞ୍ଜାମର ଦାସକାଠିଆ ଓ ପାଲାର ସଙ୍ଗୀତମୟ ପରମ୍ପରା, ମୟୂରଭଞ୍ଜର ଛଉ ନୃତ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ବାଦ୍ୟ ଏବଂ କନ୍ଧମାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳର ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟଗୀତ ଆମ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହି ସବୁ କଳାର ନିଜସ୍ୱ ଲୟ, ଶୈଳୀ ଓ ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ରହିଛି। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଅର୍ଥ ଆମ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ପରିଚୟ ଓ ଲୋକସ୍ମୃତିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା।

ବିଶେଷକରି ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଓ ଗଣେଶ ପୂଜା ସମୟରେ ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟଦଳର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ଢୋଲ ଓ ମହୁରୀର ତାଳ ଉତ୍ସବର ଉତ୍ସାହକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ। ସେହିପରି ପୁରୀର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ସହ ଜଡ଼ିତ ବିଭିନ୍ନ ସେବା, ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ସଙ୍ଗୀତ ଆମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଐତିହ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଉଜାଗର କରେ। ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ସଙ୍ଗୀତ କେବଳ ଶ୍ରବଣର ଅନୁଭୂତି ନୁହେଁ; ଏହା ଭକ୍ତି, ସମର୍ପଣ ଓ ସାମୂହିକ ଆସ୍ଥାର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି। ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟଦଳର ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳାକାରଙ୍କ ପଛରେ ରହିଛି ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ, ନିଷ୍ଠା ଓ ପରିଶ୍ରମର କାହାଣୀ। ଅନେକ କଳାକାର ପରିବାରରୁ ଏହି କଳା ଶିଖିଥାନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଅନୁଭବକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ଦେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ମନୋରଞ୍ଜନର ବିସ୍ତାର, ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ସଙ୍ଗୀତର ବ୍ୟବହାର ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଜୀବନଶୈଳୀ ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ପାରମ୍ପରିକ କଳାକାର ଆର୍ଥିକ ଅନିଶ୍ଚିତତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛନ୍ତି। ଯଦି ଯୁବପିଢ଼ି ଏହି କଳାଠାରୁ ଦୂରେଇଯାଏ, ତେବେ ଆମର ଅନେକ ଲୋକପରମ୍ପରା ଧୀରେ ଧୀରେ ହଜିଯିବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ପାରମ୍ପରିକ କଳାକାରଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମ୍ମାନ, ପାରିଶ୍ରମିକ ଓ ନିୟମିତ ପ୍ରଦର୍ଶନର ସୁଯୋଗ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନ, ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଗଠନ, ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ପୂଜା କମିଟିଗୁଡ଼ିକ ଏ ଦିଗରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇପାରିବେ। ଜିଲ୍ଲାସ୍ତରରେ ଲୋକସଙ୍ଗୀତ ଉତ୍ସବ, ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ କର୍ମଶାଳା ଆୟୋଜନ କରାଗଲେ ଯୁବପିଢ଼ି ଏହି କଳା ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହେବେ। ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟ ଓ ଲୋକକଳା ବିଷୟରେ ପରିଚୟମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ରଖାଯାଇପାରିବ। ଅଭିଜ୍ଞ କଳାକାରଙ୍କ ଠାରୁ ନୂଆ ପିଢ଼ି ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଲେ ପରମ୍ପରାର ଧାରା ଅବ୍ୟାହତ ରହିବ।

ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ୟାଣ୍ଡ ଆମକୁ ଶୃଙ୍ଖଳା, ସମନ୍ୱୟ ଓ ଦଳଗତ କାର୍ଯ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଶିଖାଏ। ଗୋଟିଏ ବାଦ୍ୟଦଳରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳାକାରଙ୍କ ଭୂମିକା ଅଲଗା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ତାଳ ଓ ଲୟ ମିଶିଲେ ହିଁ ସୁନ୍ଦର ସଙ୍ଗୀତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ସମାଜ ମଧ୍ୟ ଏହି ନୀତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା ଓ ଅଞ୍ଚଳର ଭିନ୍ନତା ସତ୍ତ୍ୱେ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ସହଯୋଗ ରହିଲେ ଏକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜ ଗଠନ ସମ୍ଭବ। ଓଡ଼ିଶାର ଗାଁଗହଳିରେ ସାମୂହିକ ଉତ୍ସବ ଓ ଲୋକକଳାର ଆୟୋଜନ ଏହି ଏକତାକୁ ଆହୁରି ମଜବୁତ କରିପାରେ। ତେବେ ଉତ୍ସବ ପାଳନ ସମୟରେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର କିଛି ନାଗରିକ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟର ସ୍ୱର ଆମ ସଂସ୍କୃତିର ଗର୍ବ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦର ତୀବ୍ରତା, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟସୀମା, ଯାତାୟାତ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସୁବିଧା ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ବିଶେଷକରି ବୃଦ୍ଧବୃଦ୍ଧା, ଶିଶୁ, ରୋଗୀ ଓ ପରୀକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କ ଅସୁବିଧା ନହେବା ଉଚିତ। ପୋଲିସ, ପ୍ରଶାସନ, ଆୟୋଜକ ଓ ନାଗରିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ରହିଲେ ଉତ୍ସବ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ହୋଇପାରିବ। ପରମ୍ପରାର ସୁରକ୍ଷା ସହ ଆଇନ ଓ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱର ପାଳନ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଆଧୁନିକତା ଓ ପରମ୍ପରା ପରସ୍ପରର ବିରୋଧୀ ନୁହନ୍ତି। ଆମେ ନୂଆ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଓ ଆଧୁନିକ ଜୀବନଶୈଳୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସହ ନିଜ ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଳକୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିପାରିବା। ଓଡ଼ିଶାର ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟ, ଲୋକସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଦଳକୁ ଡିଜିଟାଲ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ରେକର୍ଡ କରିବା, ସେଗୁଡ଼ିକର ଇତିହାସ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଓ ଯୁବପିଢ଼ିଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ଏକ ଉପଯୋଗୀ ପଦକ୍ଷେପ ହୋଇପାରେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆମ ଲୋକକଳା କେବଳ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୀମିତ ନରହି ଜାତୀୟ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ ହେବାର ସୁଯୋଗ ପାଇବ। ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ୟାଣ୍ଡର ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଳରେ ଆମର ଅତୀତର ସ୍ମୃତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ୱରରେ ଆମ ସଂସ୍କୃତିର ଛାପ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଦର୍ଶନରେ ଆମ ସାମୂହିକ ପରିଚୟ ରହିଛି। ଓଡ଼ିଶାର ଐତିହ୍ୟକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ଏହି କଳାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା, କଳାକାରଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରିବା ଓ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ। ଆମ ପରମ୍ପରା କେବଳ ଅତୀତର ସ୍ମୃତି ନୁହେଁ; ଏହା ଆମ ଭବିଷ୍ୟତର ସାଂସ୍କୃତିକ ଶକ୍ତି। ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟର ତାଳ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଁ, ସହର ଓ ପିଢ଼ିରେ ଗୁଞ୍ଜରିତ ହେଉ, ଆମକୁ ଏକତାର ସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧୁ ଏବଂ ଆମ ସମୃଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟକୁ ଆଗାମୀ ଦିନ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖୁ।