ଡ. ସତ୍ୟଜିତ ନାୟକ, ଆଇଜିପି,
ନବରାତ୍ରି କେବଳ ପୂଜାପାଠ, ଉପବାସ ଓ ଉତ୍ସବର ପର୍ବ ନୁହେଁ; ଏହା ହେଉଛି ଆସ୍ଥା, ସାହସ, ଶକ୍ତି, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ସତ୍ୟର ଚିରନ୍ତନ ବିଜୟର ଏକ ମହାନ ପର୍ବ। ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆରାଧନା ମାଧ୍ୟମରେ ଆମେ ନ୍ୟାୟ, ଧର୍ମ, ମାନବିକତା ଓ ନାରୀଶକ୍ତିର ମହିମାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଥାଉ। ନବରାତ୍ରିର ନଅ ରାତି ଆମକୁ ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟବୋଧ—ସତ୍ୟ, କରୁଣା, ଶୃଙ୍ଖଳା, ତ୍ୟାଗ ଓ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ—ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥାଏ। ଆଜିର ସମାଜରେ ଯେତେବେଳେ ହିଂସା, ଘୃଣା, ବିଭେଦ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତା ମୁଣ୍ଡ ଟେକୁଛି, ସେତେବେଳେ ନବରାତ୍ରିର ବାର୍ତ୍ତା ଆହୁରି ଅଧିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ପ୍ରକୃତ ଶକ୍ତି କ୍ଷମତା କିମ୍ବା ପ୍ରଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ଠିଆ ହେବା, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସହାୟଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଏବଂ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ସାହସରେ ନିହିତ।
‘ନବରାତ୍ରି’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନଅ ରାତି। ଏହି ସମୟରେ ଭକ୍ତମାନେ ଆଦିଶକ୍ତିଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱରୂପର ଆରାଧନା କରନ୍ତି। ମା’ଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ୱରୂପ ସାହସ, ଜ୍ଞାନ, ପବିତ୍ରତା, କରୁଣା ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପର ପ୍ରତୀକ। ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଉପବାସ, ପୂଜାପାଠ, ଭଜନକୀର୍ତ୍ତନ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଏ। ପରମ୍ପରା ଓ ପୂଜାବିଧି ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ମୂଳ ବାର୍ତ୍ତା ଗୋଟିଏ—ଧର୍ମର ଜୟ ହେବା ଉଚିତ ଏବଂ ଆସ୍ଥା ଆମକୁ ସତ୍କର୍ମ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆରାଧନା ନାରୀଶକ୍ତି ଓ ନାରୀର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଜଣାଏ। କିନ୍ତୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ସହିତ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ନାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଭକ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଝିଅ ଶିକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ ପାଇବା ଉଚିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମହିଳା ସମାନ ଅଧିକାର ଓ ସୁଯୋଗ ପାଇବା ଉଚିତ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷ ଭୟମୁକ୍ତ ଓ ସମ୍ମାନଜନକ ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବାର ଅଧିକାର ପାଇବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ନବରାତ୍ରିର ଉତ୍ସବ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପାଳିତ ହୁଏ। ଗୁଜରାଟରେ ଗର୍ବା ଓ ଡାଣ୍ଡିଆ ରାସ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଭକ୍ତି, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ସାମୂହିକ ଆନନ୍ଦର ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଏକ ବିଶାଳ ସାଂସ୍କୃତିକ ମହୋତ୍ସବର ରୂପ ନିଏ। ମହିଷାସୁର ଉପରେ ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ବିଜୟ ଅହଂକାର ଓ ଅଶୁଭ ଶକ୍ତିର ପରାଜୟର ପ୍ରତୀକ। ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ରାମଲୀଳା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଜୀବନୀ ଓ ରାବଣ ଉପରେ ତାଙ୍କର ବିଜୟକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଗୋଲୁ ପରମ୍ପରାରେ ସୁସଜ୍ଜିତ କଣ୍ଢେଇ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବାର ଓ ସମାଜ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ବିବିଧ ପରମ୍ପରା ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଏକତାର ଅନନ୍ୟ ପରିଚୟ।
ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ସ୍ଥାନ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ଏହି ପର୍ବ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସ୍ଥା, ଭାଇଚାରା ଓ ସାମାଜିକ ଏକତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ। କଟକର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରୁପା ତାରକସି କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ ସଜ୍ଜିତ ‘ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼’ ଓଡ଼ିଶାର ଶିଳ୍ପକଳା ଓ କାରିଗରଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ଦକ୍ଷତାର ପରିଚୟ ଦିଏ। ଭୁବନେଶ୍ୱର ସମେତ ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ସହର ଓ ଗ୍ରାମରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ତୋରଣ, ସୁସଜ୍ଜିତ ମଣ୍ଡପ ଓ ମା’ଙ୍କ ମୃଣ୍ମୟୀ ପ୍ରତିମା ଭକ୍ତିମୟ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଯାଜପୁରର ମା’ ବିରଜାଙ୍କ ପୀଠ ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଗୌରବମୟ ପରମ୍ପରାକୁ ବହନ କରୁଛି। ଏହି ଉତ୍ସବ ମାଧ୍ୟମରେ କାରିଗରଙ୍କ କଳା, ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିନୀତି ଓ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଚାଲିଆସୁଥିବା ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଥାଏ। ଉତ୍ସବ କେବଳ ବାର୍ଷିକ ଆୟୋଜନ ନୁହେଁ; ଏହା ଆମ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ଯୋଡ଼ି ରଖୁଥିବା ଏକ ସାଂସ୍କୃତିକ ସେତୁ।
ନବରାତ୍ରିର ମହତ୍ତ୍ୱ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର-ବିଚାର ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ମହିଷାସୁର ଉପରେ ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ବିଜୟ ଆଜିର ସମାଜରେ ରହିଥିବା ଅନେକ ଅସୁର ପ୍ରବୃତ୍ତି ବିରୋଧରେ ସଂଗ୍ରାମ କରିବାକୁ ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ଦୁର୍ନୀତି, ଘୃଣା, ଭେଦଭାବ, ନିଶାସେବନ ଓ ହିଂସା ଆମ ସାମାଜିକ ଜୀବନ ପାଇଁ ଗମ୍ଭୀର ଆହ୍ୱାନ। ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ସାହସ, ବିବେକ ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଆବଶ୍ୟକ। ଦୀପ ଜାଳିବା ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଆମ ଭକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟର ଜୀବନରେ ଆଲୋକ ଭରିବା ହେଉଛି ଏହାର ପ୍ରକୃତ ସାର୍ଥକତା। ଘୃଣା ସ୍ଥାନରେ ସଦ୍ଭାବନା, ସ୍ୱାର୍ଥପରତା ସ୍ଥାନରେ ଉଦାରତା ଏବଂ ଉଦାସୀନତା ସ୍ଥାନରେ କରୁଣାକୁ ଆମେ ଆପଣାଇବା ଆବଶ୍ୟକ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସତ୍କର୍ମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସହାୟତାର ହାତ ଓ ଅନ୍ୟର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରୟାସ ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମାଜ ଗଠନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ।
ଜଣେ ପୁଲିସ ଅଧିକାରୀ ଭାବେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ, ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିପାଦିତ ସାହସ, ଶୃଙ୍ଖଳା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ଦୁର୍ବଳଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଭଳି ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବା ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ପର୍ବପର୍ବାଣି ସମୟରେ ପୁଲିସ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଶାନ୍ତିଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା, ଟ୍ରାଫିକ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଭିଡ଼ ପରିଚାଳନା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଷ୍ଠାର ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା କେବଳ ପୁଲିସର ଦାୟିତ୍ୱ ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱ। ତେଣୁ ପୂଜା କମିଟି, ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ, ସ୍ଥାନୀୟ ନେତୃବୃନ୍ଦ ଓ ସାଧାରଣ ନାଗରିକମାନେ ପୁଲିସକୁ ସହଯୋଗ କରିବା ସହ ସୁରକ୍ଷା ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସୋସିଆଲ ମିଡିଆରେ ଗୁଜବ କିମ୍ବା ଅପ୍ରମାଣିତ ଖବର ପ୍ରସାର କରିବାରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ। ମଦ୍ୟପାନ କରି ଗାଡ଼ି ଚଳାଇବା, ବେପରୁଆ ଆଚରଣ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନର ଅପବ୍ୟବହାର ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ସବର ପବିତ୍ରତା ଓ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ କ୍ଷୁଣ୍ଣ କରେ। ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ, ସଚେତନତା ଓ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣ ହିଁ ଏକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବର ମୂଳ ଆଧାର।
ନବରାତ୍ରି ଯୁବପିଢ଼ିଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଗଭୀର ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରେ। ଦ୍ରୁତ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଓ ବଢ଼ୁଥିବା ସାମାଜିକ ଚାପ ମଧ୍ୟରେ ଯୁବକଯୁବତୀମାନେ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ନୈତିକ ସାହସକୁ ନିଜ ଜୀବନର ଅଂଶ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ନାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା, ଅସହାୟଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା, ବୟସ୍କଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବା ଓ ସମାଜସେବାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବା ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନେ ନବରାତ୍ରିର ଆଦର୍ଶକୁ ଜୀବନ୍ତ କରିପାରିବେ। ଏଥିସହ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସବର ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏକକ ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ର ବ୍ୟବହାର କମାଇବା, ପରିବେଶକୁ ସଫା ରଖିବା ଓ ଆବର୍ଜନାର ସଠିକ୍ ପରିଚାଳନା କରିବା ଆମ ସାମୂହିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆସ୍ଥା ଏକାଠି ଚାଲିଲେ ହିଁ ଆମ ଉତ୍ସବ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରିବ।
ନବରାତ୍ରିର ନଅ ରାତି ପରେ ବିଜୟାଦଶମୀ ଆସେ। ଏହି ଦିନ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେ, ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ସତ୍ୟର ବିଜୟ କେବଳ ପୁରାଣର ଏକ ଘଟଣା ନୁହେଁ; ଏହା ଆମ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଜୀବନରେ ନିରନ୍ତର ଜାରି ରହିବାକୁ ଥିବା ଏକ ଦାୟିତ୍ୱ। ଆସନ୍ତୁ, ନବରାତ୍ରି ଅବସରରେ ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ, ସମାନତା ଓ ମାନବିକତାର ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଆହୁରି ଦୃଢ଼ କରିବା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘର ସ୍ନେହ ଓ ସଦ୍ଭାବନାର କେନ୍ଦ୍ର ହେଉ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସଚ୍ଚୋଟତାର ପ୍ରତୀକ ହେଉ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜ ଶାନ୍ତି ଓ ସମନ୍ୱୟର ଉଦାହରଣ ପାଲଟୁ। ନବରାତ୍ରିର ପ୍ରକୃତ ସାର୍ଥକତା କେବଳ ଆଦିଶକ୍ତି ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିପାଦିତ ସାହସ, ନ୍ୟାୟ, କରୁଣା ଓ ମାନବିକତାର ଆଦର୍ଶକୁ ଜୀବନରେ ପାଳନ କରିବାରେ ନିହିତ। ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଆମ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଆଲୋକିତ କରୁ, ଆମ କର୍ମକୁ ଶକ୍ତି ଦେଉ ଏବଂ ଏକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଓ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ଭାରତ ଗଠନ ପାଇଁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ କରୁ।