ଡାକ୍ତର ସତ୍ୟଜିତ୍ ନାୟକ, ଆଇପିଏସ୍
ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାରେ ‘ଗୁରୁ’ ଶବ୍ଦର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅନନ୍ୟ। ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରି ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ପଥରେ ମଣିଷକୁ ଆଗେଇ ନେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ଗୁରୁ। ଜୀବନରେ ସଫଳତାର ପଥ ଦେଖାଇବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜଣେ ମଣିଷକୁ ନୈତିକ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ, ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଓ ଦାୟିତ୍ୱବାନ ନାଗରିକ ଭାବେ ଗଢ଼ି ତୋଳିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁଙ୍କ ଭୂମିକା ଅପରିସୀମ।
କେତେବେଳେ କଠୋର ଅନୁଶାସନ, ଆଉ କେତେବେଳେ ସ୍ନେହ, ସହାନୁଭୂତି ଓ ପ୍ରେରଣା—ଏହି ଦୁଇର ସୁନ୍ଦର ସମନ୍ୱୟରେ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଜୀବନର ସଠିକ୍ ମାର୍ଗ ଦେଖାଇଥାନ୍ତି। ଗୁରୁ କେବଳ ପାଠ ପଢ଼ାନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଶିଷ୍ୟର ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ପରିମାର୍ଜିତ କରନ୍ତି, ଚରିତ୍ରକୁ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ସଫଳତାର ଦିଗ ଦେଖାନ୍ତି।
ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସମ୍ମାନ ଓ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇବାର ଏକ ବିଶେଷ ଅବସର ହେଉଛି ‘ଗୁରୁ ଦିବସ’। ପ୍ରତିବର୍ଷ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୫ ତାରିଖରେ ଦେଶବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ଏହି ଦିବସ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ବିଶିଷ୍ଟ ଦାର୍ଶନିକ ଓ ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଡକ୍ଟର ସର୍ବପଲ୍ଲୀ ରାଧାକ୍ରିଷ୍ଣନଙ୍କ ଜନ୍ମଦିନକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏହି ଦିବସ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଶିକ୍ଷା ଓ ଶିକ୍ଷକ ସମାଜ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ଅତୁଳନୀୟ। ୧୯୬୨ ମସିହାରୁ ଭାରତରେ ଗୁରୁ ଦିବସ ପାଳନର ପରମ୍ପରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ଦାର୍ଶନିକରୁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି: ରାଧାକ୍ରିଷ୍ଣନଙ୍କ ଅନନ୍ୟ ଯାତ୍ରା
ଡକ୍ଟର ସର୍ବପଲ୍ଲୀ ରାଧାକ୍ରିଷ୍ଣନ ୧୮୮୮ ମସିହା ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୫ ତାରିଖରେ ତତ୍କାଳୀନ ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ତିରୁଟ୍ଟାନୀଠାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶୈଶବ ତିରୁଟ୍ଟାନୀ ଓ ତିରୁପତିରେ କଟିଥିଲା। ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ମିଶନାରୀ ସ୍କୁଲରୁ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଜୀବନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ଦର୍ଶନଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରତି ଗଭୀର ଆଗ୍ରହ ତାଙ୍କୁ ଜଣେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଦାର୍ଶନିକ ଓ ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଥିଲା। ୧୯୦୯ ମସିହାରେ ସେ ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି କଲେଜରେ ଦର୍ଶନ ବିଭାଗର ଅଧ୍ୟାପକ ଭାବେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମହୀଶୂର ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, କଲିକତା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସମେତ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିଥିଲେ।
୧୯୨୬ ମସିହାରେ ହାର୍ଭାର୍ଡରେ ଆୟୋଜିତ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦର୍ଶନ କଂଗ୍ରେସରେ ସେ ଭାରତର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରି ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନର ଗଭୀରତା ଓ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ବିଶ୍ୱସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ୧୯୩୧ ମସିହାରେ ସେ ଆନ୍ଧ୍ର ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର କୁଳପତି ହୋଇଥିଲେ। ପରେ ୧୯୩୯ ମସିହାରେ ବନାରସ ହିନ୍ଦୁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର କୁଳପତି ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
ଶିକ୍ଷା ଓ ଦର୍ଶନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ଅବଦାନ ପାଇଁ ୧୯୫୪ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଶର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାଗରିକ ସମ୍ମାନ ‘ଭାରତ ରତ୍ନ’ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା। ୧୯୪୯ ମସିହାରେ ସେ ସୋଭିଏତ ରୁଷିଆରେ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରଦୂତ ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥିଲେ। ପରେ ୧୯୬୨ ମସିହାରେ ସେ ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ହୋଇଥିଲେ। ୧୯୬୭ ମସିହାରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ପଦରୁ ଅବସର ନେଇଥିଲେ।
ଗୁରୁକୁଳରୁ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା: ଅତୁଟ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରା
ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାରେ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁରାତନ। ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଗୁରୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ନୀତି, ଶୃଙ୍ଖଳା, ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ଓ ଜୀବନମୂଲ୍ୟର ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ।
ସେ ସମୟରେ ଶିକ୍ଷା କେବଳ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ସୀମିତ ନଥିଲା। ଗୁରୁଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରହି ଶିଷ୍ୟ ଜୀବନକୁ ଜାଣୁଥିଲା, ପ୍ରକୃତିକୁ ବୁଝୁଥିଲା ଏବଂ ସମାଜ ପ୍ରତି ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଶିଖୁଥିଲା। ଗୁରୁ ଥିଲେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀବନର ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ।
ଉପନୟନ ସଂସ୍କାରଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାଶ୍ରମର ଶିକ୍ଷା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଥିଲା ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଆସ୍ଥା ଓ ଆତ୍ମୀୟତା। ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଶିଷ୍ୟ କେବଳ ବିଦ୍ୟା ଅର୍ଜନ କରୁନଥିଲା; ନିଜ ଚରିତ୍ର, ମନୋବଳ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱକୁ ଦୃଢ଼ କରିବାର ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ପାଉଥିଲା।
ସମୟ ବଦଳିଛି, ବଦଳିଛି ସମ୍ପର୍କର ରୂପ
ସମୟ ବଦଳିବା ସହିତ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି। ପ୍ରାଚୀନ ଗୁରୁକୁଳ ପରମ୍ପରା ଆଜିର ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନର ରୂପ ନେଇଛି। ଶିକ୍ଷାର ପଦ୍ଧତି ବଦଳିଛି, ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ପ୍ରବେଶ ହୋଇଛି ଏବଂ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ସମ୍ପର୍କର ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି।
ଆଜି ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଅନେକାଂଶରେ ଶ୍ରେଣୀଗୃହ, ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଓ ପରୀକ୍ଷାର ସୀମାରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ କେବେ ହ୍ରାସ ପାଇନାହିଁ। ଆଜି ମଧ୍ୟ ଜଣେ ଆଦର୍ଶ ଶିକ୍ଷକ କେବଳ ପାଠ ପଢ଼ାନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଜଣେ ଛାତ୍ରର ଚରିତ୍ର, ଚିନ୍ତାଧାରା, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଗଠନରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଭୂମିକା ନିଅନ୍ତି।
ଡିଜିଟାଲ ଯୁଗରେ ତଥ୍ୟ ଆହରଣର ଅନେକ ମାଧ୍ୟମ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଜୀବନରେ କିପରି ପ୍ରୟୋଗ କରାଯିବ, ଭଲ-ମନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ବିଚାର କରାଯିବ ଏବଂ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ସହିତ କିପରି ଜୀବନଯାପନ କରାଯିବ—ଏହାର ଶିକ୍ଷା ଦେବାରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଭୂମିକା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।
ଗୁରୁଙ୍କ ହାତରେ ଗଢ଼ିଉଠେ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି
ଜଣେ ଛାତ୍ରର ଭବିଷ୍ୟତ ଗଠନରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଭଲ ପରିବାର, ସୁସ୍ଥ ପରିବେଶ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଜଣେ ଛାତ୍ରକୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦାୟିତ୍ୱବାନ, ସଚ୍ଚରିତ୍ର ଓ ସଫଳ ମଣିଷ ଭାବେ ଗଢ଼ିପାରେ।
ଗୁରୁଙ୍କ ଆଦର୍ଶ, ଆଚରଣ ଓ ଜୀବନଦର୍ଶନ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ମନରେ ଗଭୀର ଛାପ ଛାଡ଼ିଥାଏ। ଅନେକ ସମୟରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଗୋଟିଏ କଥା, ଗୋଟିଏ ପରାମର୍ଶ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ପ୍ରେରଣା ଜଣେ ଛାତ୍ରର ସମଗ୍ର ଜୀବନର ଦିଗ ବଦଳାଇ ଦେଇପାରେ। ତେଣୁ ଗୁରୁଙ୍କୁ କେବଳ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ନୁହେଁ, ଜୀବନର ଜଣେ ନିର୍ମାତା ଓ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଭାବେ ଦେଖିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ପ୍ରତିବର୍ଷ ବିଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ଶିକ୍ଷକ-ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ଗୁରୁ ଦିବସ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଏହା କେବଳ ଏକ ଔପଚାରିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ; ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ସମ୍ପର୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଭାରତୀୟ ଶିକ୍ଷା ପରମ୍ପରା ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଅବଦାନକୁ ସ୍ମରଣ କରିବାର ଏକ ସୁଯୋଗ।
ଉପହାରଠାରୁ ବଡ଼ କୃତଜ୍ଞତା
ଗୁରୁ ଦିବସ କେବଳ ଫୁଲ, ଉପହାର ଓ ଅଭିନନ୍ଦନର ଦିନ ନୁହେଁ। ଏହା ହେଉଛି ଆମ ଜୀବନକୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଆଲୋକିତ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇବାର ଦିନ। ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ଭୁଲରୁ ଶିଖିବା, ବିଫଳତାରୁ ଉଠିବା ଓ ସଫଳତାରେ ନମ୍ର ରହିବାର ପାଠ ପଢ଼ାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ହିଁ ଗୁରୁ ଦିବସର ସାର୍ଥକତା।
ଆଧୁନିକତାର ଦ୍ରୁତ ଗତି, ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ବ୍ୟାପକ ପ୍ରସାର ଓ ବଦଳୁଥିବା ସାମାଜିକ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ସମ୍ପର୍କର ମୂଳ ମୂଲ୍ୟବୋଧ—ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଆସ୍ଥା, ଶୃଙ୍ଖଳା, ସ୍ନେହ ଓ କୃତଜ୍ଞତା—କୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିବା ହିଁ ଗୁରୁ ଦିବସର ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।
ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଶିଷ୍ୟର ଭବିଷ୍ୟତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିବା, ତା’ର ମନରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଏବଂ ସେହି ସ୍ୱପ୍ନକୁ ସାକାର କରିବାର ସାହସ ଦେବା—ଏହି ହେଉଛି ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅବଦାନ। ଗୁରୁଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଜୀବନଯାତ୍ରାରେ ଜଣେ ଶିଷ୍ୟ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ପାଥେୟ।
ଗୁରୁ ତେଣୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନର ଦାତା ନୁହେଁ; ସେ ମଣିଷ ଗଢ଼ିବାର ଶିଳ୍ପୀ, ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଦିଗ ଦେଉଥିବା ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ିର ନିରବ ନିର୍ମାତା।