ମା’ ଦୁର୍ଗା: ଶକ୍ତି, ସାହସ, ନାରୀ ସମ୍ମାନ ଓ ମାନବତାର ଚିରନ୍ତନ ପ୍ରତୀକ
ଲେଖକ: ଜୟପ୍ରକାଶ ନାୟକ
ମା’ ଦୁର୍ଗା କେବଳ ଏକ ଆରାଧ୍ୟ ଦେବୀ ନୁହନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଶକ୍ତି, ସାହସ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ ଓ ମାନବତାର ଏକ ଚିରନ୍ତନ ପ୍ରତୀକ। ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ। ତାଙ୍କର ଆବିର୍ଭାବ ଅନ୍ୟାୟ ଉପରେ ନ୍ୟାୟର ବିଜୟ, ଅଧର୍ମ ଉପରେ ଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଆଲୋକର ବିଜୟର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଦାନ କରେ। ମହିଷାସୁର ଭଳି ଅହଂକାରୀ ଓ ଅତ୍ୟାଚାରୀ ଶକ୍ତିର ବିନାଶ କରି ମା’ ଦୁର୍ଗା ପ୍ରମାଣ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ୟାୟ ଯେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅନ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ। ଏହି ବାର୍ତ୍ତା ଯୁଗେ ଯୁଗେ ମାନବ ସମାଜକୁ ସତ୍ୟର ପଥରେ ଆଗେଇ ଯିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଆସିଛି।
ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଭାରତର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପର୍ବ। ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ପର୍ବର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ଷଷ୍ଠୀଠାରୁ ଦଶହରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ସହର, ଗ୍ରାମ ଓ ଜନପଦ ଭକ୍ତି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ମୁଖରିତ ହୋଇଉଠେ। ସୁନ୍ଦର ତୋରଣ, ଆକର୍ଷଣୀୟ ମଣ୍ଡପ, ଦେବୀଙ୍କ ମନୋହର ପ୍ରତିମା, ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି, ଘଣ୍ଟନାଦ ଓ ଧୂପଦୀପର ସୁଗନ୍ଧ ପରିବେଶକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦିଏ। ଏହି ପର୍ବ କେବଳ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏହା ପରିବାର, ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ଓ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିବାର ଏକ ମହାନ ଅବସର। ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତିର ଭେଦଭାବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଲୋକମାନେ ଏହି ପର୍ବରେ ସାମିଲ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ଆମ ସାମାଜିକ ସଂହତି ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏକତାକୁ ଆହୁରି ମଜବୁତ କରେ।
ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଦଶଭୁଜା ରୂପ ମାନବ ଜୀବନ ପାଇଁ ଏକ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ସନ୍ଦେଶ ବହନ କରେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅସ୍ତ୍ର ଅନ୍ୟାୟ, ଅହଂକାର, ଲୋଭ, ହିଂସା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ବିରୋଧରେ ସଂଗ୍ରାମର ପ୍ରତୀକ। ସିଂହ ତାଙ୍କର ସାହସ ଓ ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତିର ପରିଚୟ ଦିଏ। ଏହା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ଜୀବନରେ ଅନେକ ବାଧାବିଘ୍ନ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଭୟଭୀତ ନ ହୋଇ ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ଆଗେଇ ଯିବା ଉଚିତ। ମଣିଷର ପ୍ରକୃତ ଶକ୍ତି କେବଳ ଶାରୀରିକ କ୍ଷମତାରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ତା’ର ଚରିତ୍ର, ବିବେକ, ସହନଶୀଳତା ଓ ନୈତିକ ସାହସରେ ନିହିତ। ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆରାଧନା ଆମକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଦୂର କରି ଏକ ଉତ୍ତମ ମଣିଷ ହେବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରେ।
ମା’ ଦୁର୍ଗା ନାରୀଶକ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରତୀକ। ଆମ ସମାଜରେ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେବୀ ରୂପେ ପୂଜା କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଅନେକ ସମୟରେ ନାରୀମାନେ ଅସମାନତା, ନିର୍ଯାତନା, ଅସୁରକ୍ଷା ଓ ଅବହେଳାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ବିରୋଧାଭାସ ଦୂର କରିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ। ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ପୂଜା ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ପାଇବ, ଯେତେବେଳେ ଆମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମହିଳାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ସୁରକ୍ଷା, ସମାନ ଅଧିକାର ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରଦାନ କରିବା। କନ୍ୟା ସନ୍ତାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା, ମହିଳାଙ୍କ ସ୍ୱାବଲମ୍ବନ, କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ସମାନ ସୁଯୋଗ ଏବଂ ନାରୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ହିଂସାର ଅବସାନ ହେଉଛି ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଆମର ପ୍ରକୃତ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି। ଯେଉଁ ସମାଜ ନାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଏ, ସେହି ସମାଜ ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ ସଭ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇପାରେ।
ଆଜିର ସମାଜ ବିଭିନ୍ନ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ। ଦୁର୍ନୀତି, ନିଶାସେବନ, ହିଂସା, ସାଇବର ଅପରାଧ, ସାମାଜିକ ବିଦ୍ୱେଷ, ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଓ ମାନବିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଅବକ୍ଷୟ ଆମ ସାମାଜିକ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି। ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଆମକୁ ନୂଆ ଦିଗ ଦେଖାଇପାରେ। ମହିଷାସୁରର ବିନାଶକୁ କେବଳ ଏକ ପୌରାଣିକ ଘଟଣା ଭାବେ ନ ଦେଖି ଆମ ମନ ଭିତରେ ଥିବା ଅହଂକାର, କ୍ରୋଧ, ଈର୍ଷା, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ବିନାଶ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ନିଜ ଆଚରଣରେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା, ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ଓ ମାନବିକତାକୁ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସମାଜର ଅନେକ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରିବ। ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଆମକୁ କେବଳ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରିବାକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ଓ ସମାଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ ଦିଏ।
ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଅନ୍ୟ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହେଉଛି ସେବା, ସହଯୋଗ ଓ ଭାଇଚାରା। ଉତ୍ସବର ଆନନ୍ଦ ସେତେବେଳେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ଆମେ ନିଜ ଖୁସିକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ବାଣ୍ଟିଥାଉ। ଗରିବ, ଅସହାୟ, ବୃଦ୍ଧ, ଅନାଥ ଶିଶୁ ଓ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗଙ୍କ ପାଖରେ ଛିଡ଼ା ହେବା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ମାନବଧର୍ମ। ପୂଜା ମଣ୍ଡପଗୁଡ଼ିକରେ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା, ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ର ବ୍ୟବହାର ହ୍ରାସ ଓ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଭକ୍ତିର ଅର୍ଥ କେବଳ ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ନୁହେଁ; ନିଜ କର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ମଣିଷ ଓ ପ୍ରକୃତିର ସେବା କରିବା ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ। ଆମେ ଯଦି ଉତ୍ସବକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ, ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିପାରିବା, ତେବେ ଏହାର ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟ ଆହୁରି ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ।
ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଆମକୁ ନିଜ ଜୀବନରେ ତାଙ୍କର ଆଦର୍ଶକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ହେବ। ସତ୍ୟ କହିବା, ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା, ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା, ନାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଓ ସମାଜରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସଦ୍ଭାବନା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଆମ ଜୀବନର ଅଂଶ ହେବା ଉଚିତ। ଧର୍ମର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ମାନବତା, ଏବଂ ଭକ୍ତିର ପ୍ରକୃତ ରୂପ ହେଉଛି ନିଷ୍ଠାପର କର୍ମ ଓ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ସେବା। ଆସନ୍ତୁ, ଏହି ପବିତ୍ର ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଅବସରରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ମନରୁ ଅହଂକାର, ଈର୍ଷା, ଘୃଣା ଓ ହିଂସାକୁ ଦୂର କରି ସ୍ନେହ, ଦୟା, ସହନଶୀଳତା ଓ ଭାଇଚାରାର ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିବା। ମା’ ଦୁର୍ଗା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସତ୍ପଥରେ ଚାଲିବାର ଶକ୍ତି, ବିପଦର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାର ସାହସ ଓ ମାନବତାର ସେବା କରିବାର ପ୍ରେରଣା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ। ଏକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମାନତାଭିତ୍ତିକ, ସୁସଂସ୍କୃତ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ସମାଜ ଗଠନ କରିବା ହିଁ ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆମର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆରାଧନା ହେଉ।